Czy bez powszechnej kultury obywatelskiej i prawnej oraz bez kultury naturalnej odporności przetrzymamy totalitaryzm sanitarny, wymuszający systematyczne przyjmowanie odporności sztucznej?

Aby odpowiedzieć sobie choć po części na zadane w tytule wpisu pytanie, dotyczące powszechnej kultury obywatelskiej i prawnej, warto sięgnąć po dawne przykłady z kaganka oświaty pierwszej połowy XXw. i zestawić je z naszymi wnioskami i doświadczeniami z dziedziny nauki i edukacji w sferze kultury obywatelskiej w czasach teraźniejszych.

Poniżej zamieszczamy wybrane fragmenty z przedwojennego podręcznika pt. „Ogólne zasady prawa: podręcznik dla wyższych klas szkół średnich” opracowanego przez Aleksandra Mogilnickiego, wybitnego prawnika, humanisty i obywatela, uczonego i profesora kilku wyższych uczelni, pełniącego najwyższe stanowiska w dziedzinie prawa i sądownictwa w II RP. Także członka Komisji Kodyfikacyjnej, powołanej 3 czerwca 1919 przez Sejm Ustawodawczy, do zadań której należało między innymi przygotowywanie projektów jednolitego ustawodawstwa zarówno w dziedzinie prawa cywilnego jak i karnego dla wszystkich ziem wchodzących w skład Państwa Polskiego, a poprzednio podlegających prawom trzech zaborczych państw.

Jako autor  30 prac naukowych i 125 obszernych rozpraw  oraz licznych artykułów w naukowych czasopismach polskich i zagranicznych, Aleksander Mogilnicki był uznanym członkiem wielu prawniczych organizacji międzynarodowych.

„Ogólne zasady prawa” – podręcznik dla wyższych klas szkół średnich / oprac. Aleksander Mogilnicki. 1930 | Warszawa: M. Arct

Warto zwrócić uwagę, iż treści, które ówcześnie trafiały do młodych ludzi z kart podręczników w dziedzinach prawa, wyłożone były w sposób przejrzysty, zrozumiały, którego najprawdopodobniej trudno szukać w dzisiejszych czasach. Przekładało się to na świadomość obywatelską, na odpowiednie postawy, które kształtowane były już w młodym wieku, w okresie wychowawczym, czyli w czasie największej podatności na formowanie charakteru młodego człowieka. W interesie Państwa było budowanie pokolenia świadomych wolności i własności, etyki i intelektu – Polaków. W dzisiejszych czasach wiedza z zakresu prawa, logiki, czy tez propedeutyki filozofii jest bardzo uszczuplona, znikoma, lub całkowicie pomijana. Czemu to może służyć, jakie dawać efekty, no i …czy to przypadek?

Znaczenie państwa. Dobrze zorganizowane państwo troszczy się o byt i dobrobyt swego obywatela, tak jednak, żeby jak najmniej ograniczać jego swobodę osobistą. Jak najwięcej dawać obywatelowi, a jednocześnie jak najmniej go krępować – oto zadanie państwa.”

Państwo praworządne. Państwo, które daje swym obywatelom szerokie rękojmie konstytucyjne i którego władza opiera się przede wszystkim na prawie, jest państwem praworządnym […] nie każde państwo, które chce uchodzić za praworządne, jest nim w rzeczywistości.”

Państwo, które samo gwałci własne ustawy, traci podstawę do wymagania, żeby obywatele je szanowali.”

Rozporządzenia niezgodne z ustawą, są nieważne. Sąd w każdym poszczególnym wypadku ma prawo i obowiązek sprawdzania, czy dane rozporządzenie jest zgodne z ustawą. Obywatel, który się czuje skrzywdzonym przez niezgodne z ustawą rozporządzenie władzy administracyjnej, ma prawo je zaskarżyć i domagać się jego uchylenia.”

Zasadą państwa praworządnego jest, że wszystko jest obywatelowi dozwolone, czego mu ustawa wyraźnie nie zabrania. Tym się różni państwo praworządne od tak zwanego państwa policyjnego, w którym obywatel ma prawo robić tylko to, na co mu władza wyraźnie pozwoli.”

Władzę sądową sprawują sędziowie, którzy w państwach praworządnych są niezawiśli i mają obowiązek stosowania się wyłącznie do ustawy i sumienia. […] Usunięcie sędziego może nastąpić wyłącznie za jego zgodą lub na mocy wyroku sądowego albo w razie postanowionej przez ustawę zmiany organizacji sądów. […] Zdarzające się od czasu do czasu usuwanie lub przenoszenie sędziów w zależności od uznania władzy wykonawczej jest zwykłem nadużyciem, niedopuszczalnym w państwie praworządnym.”

Konstytucje czyli „Ustawy zasadnicze są to te ustawy, które określają ustrój danego państwa i prawa polityczne jego obywateli. […] Wszystkie inne ustawy są zwykłe. W ustawach zasadniczych jest także omówiony tryb wydawania i ogłaszania ustaw i granice ich mocy obowiązującej… Różnica między ustawami zasadniczymi a zwykłymi istnieje tylko w państwach prawdziwie praworządnych. W państwach takich ustawy zwykłe nie mogą być w sprzeczności z zasadniczymi. Jeżeliby wydano ustawę zwykłą, która byłaby w sprzeczności z zasadniczą, ustawa taka byłaby nieważną i nie mogłaby otrzymać mocy obowiązującej… Art. 38 konstytucji Rzeczypospolitej polskiej stanowi, że żadna ustawa nie może stać w sprzeczności z konstytucją ani naruszać jej postanowień…”

Zawieszenie rękojmi Konstytucyjnych. Nawet w państwach praworządnych zdarzają się wypadki, kiedy wykonywanie konstytucji ulega chwilowemu zawieszeniu, a wtedy i prawa obywateli czasowo nie są wykonywane. […] Zdarza się to w czasie wojny, wielkiej epidemii, rozruchów- słowem w wypadkach wyjątkowych, kiedy wszystko musi ustąpić w imię walki ze wspólnym wrogiem. Niestety, pod tym względem zdarzają się bardzo częste nadużycia, a w państwach niewyrobionych władza często rozmyślnie wywołuje lub pozoruje stan nienormalny, ażeby mieć pretekst do ograniczania praw obywateli […] Konstytucja polska pozwala na czasowe zawieszenie niektórych praw obywatelskich na mocy zarządzenia rady ministrów za zezwoleniem Prezydenta Rzeczypospolitej… Uchwała taka wymaga następnego zatwierdzenia Sejmu.

Organizacje społeczne. Państwo wiele bardzo oddaje w ręce organizacji społecznych, które jak uczy doświadczenie, częstokroć spełniają swe obowiązki lepiej od organów państwowych. Cała umiejętność zarządu państwem polega na tym, żeby wiedzieć, co państwo ma ująć w swoje ręce, co oddać samorządom, a co instytucjom społecznym, i jak postępować, żeby im z daleka pomagać, a nigdy nie krępować.”

Etatyzm. …jest objawem bardzo szkodliwym, gdyż z jednej strony ogranicza wolność obywateli i hamuje swobodny rozwój społeczeństwa, z drugiej obarcza państwo pracą ponad siły i odrywa je od właściwych mu zadań. Szczytem etatyzmu jest działalność państwa w Rosji sowieckiej.”

„Prawo powinno zawsze być w zgodzie z moralnością. Tylko te ustawy są dobre, które się opierają na… rzeczywistych potrzebach społeczeństwa, na jego głębokim przeświadczeniu o konieczności takiego, a nie innego uregulowania stosunków życiowych na gruncie etycznym, zgodzie prawa z sumieniem, z poczuciem moralnym całego społeczeństwa, a przynajmniej ogromnej jego większości. Prawo niezgodne z moralnością, będzie zawsze źle wykonywane; pomimo surowych kar ludzie zawsze będą starali się obchodzić je, o ile tylko będą mogli wytwarza się stan nienormalny, w którym całe społeczeństwo czeka tylko sposobnej chwili, aby zrzucić nienawistne jarzmo. Między rządzącymi a rządzonymi powstaje coraz silniejszy rozdźwięk ku krzywdzie jednych i drugich.”

„Rozporządzenia. Wydając rozporządzenie, władza jest obowiązana powołać się na ustawę, która ją do wydania danego rozporządzenia upoważniła. Rozporządzenie musi się ściśle stosować do istniejących ustaw i nie może być z nimi w sprzeczności. Rozporządzenia, niezgodne z ustawą, są nieważne. Sąd w każdym poszczególnym wypadku ma prawo i obowiązek sprawdzania, czy dane rozporządzenie władzy jest zgodne z ustawą. Obywatel, który czuje się skrzywdzonym przez niezgodne z ustawą rozporządzenie władzy administracyjnej, ma prawo je zaskarżyć i domagać się jego uchylenia. Rozpoznawanie skarg na rozporządzenia władz administracyjnych należy do sądownictwa administracyjnego…”

„Równowaga władz. Władza zwierzchnia państwa dzieli się na trzy władze: ustawodawczą, wykonawczą i sądową […] władze są równorzędne szkodliwy jest przerost władzy wykonawczej, kiedy rząd ujmuje w ręce więcej władzy, niż mu się z prawa należy, zaczyna lekceważyć parlament i ustawy..Następuje wtedy najczęściej również ograniczenie niezawisłości sądów, z pod których kontroli władza wykonawcza pragnie się uchylić.
Państwo rozwija się normalnie wtedy jedynie, gdy ma parlament złożony z ludzi uczciwych i wysoko wykształconych, silny i rozumny rząd ściśle przestrzegający prawa, oraz sądy naprawdę niezawisłe, dobrze uposażone, otoczone ogólnym poważaniem i mające dostatecznie liczny personel.”

„Cezaryzm. Jednostka, opierająca się na sile zbrojnej, usuwa przemocą dotychczasowy rząd i utrzymuje się przy władzy, wyzyskując przeważnie to, że rząd poprzedni bądź nie chce używać siły, żeby poskromić przywłaszczyciela, cofając się przed rozlewem krwi lub obawiając się, żeby pośrednio nie wywołać obcej interwencji. Jednostkę, która staje na czele rządu nazywamy dyktatorem, a system rządów – cezaryzmem. Dyktator otacza się zwykle pochlebcami i karierowiczami, którzy dla korzyści osobistych płaszczą się przed władcą. Następują rządy kliki, oparte na bezprawiu, które prędzej czy później doprowadzają kraj do rozprężenia i ruiny.”

„Prawa człowieka i obywatela. Wolność słowa i prasy – Każdy obywatel ma prawo bez żadnych ograniczeń mówić i pisać, co mu się podoba. Wszelkiego rodzaju przerywanie przemówień, uprzednie cenzurowanie odczytów, mów, gazet i książek jest niedopuszczalne. W państwach praworządnych kontrola nad prasą jest ześrodkowana w ręku niezawisłych sądów.”

Wobec tego, że każdy obywatel, bezpośrednio lub choćby pośrednio, wpływa na uchwalanie ustaw i kształtowanie się zarządu państwa, każdy jest obowiązany przynajmniej w ogólnym zarysie znać swoje prawa i obowiązki. Znajomość ogólnych zasad prawa jest niezbędna dla każdego obywatela, niezależnie od tego, jakiemu zawodowi się poświęca. Toteż w państwach dobrze zorganizowanych nauka prawa w ogólnym zarysie wchodzi w zakres przedmiotów obowiązkowych w szkołach średnich, niezależnie od istnienia wydziałów prawa na uniwersytetach.”

Cytaty nadesłał nasz czytelnik: Michał Jabłoński

źródło cytatów: Przedwojenny podręcznik kultury prawnej dla uczącej się młodzieży szkolnej („Ogólne zasady prawa: podręcznik dla wyższych klas szkół średnich” / oprac. Aleksander Mogilnicki. 1930 | Warszawa: M. Arct)

Autor wpisu: Paweł Januszek

Dodaj komentarz